Trong Cách mạng tháng Tám năm 1945, Bắc Ninh cùng với quân dân cả nước đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi, đưa đất nước bước sang một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên độc lập, tự do và chủ nghĩa xã hội.

Bước sang năm 1945, cục diện chiến tranh thế giới lần thứ hai có những thay đổi quan trọng. Giờ tận thế của chủ nghĩa phát xít đã điểm. Ở Việt Nam, mâu thuẫn Nhật - Pháp gay gắt cực độ. Đêm ngày 09 tháng 3 năm 1945, phát xít Nhật làm cuộc đảo chính lật đổ Pháp độc chiếm Đông Dương.

Trước tình hình đó, ngày 16 và 17 tháng 8 năm 1945, Đại hội Quốc dân họp ở Tân Trào nhất trí tán thành chủ trương tổng hợp nghĩa của Đảng, quy định quốc kỳ, quốc ca và cử ra Ủy ban dân tộc giải phóng Việt Nam (tức Chính phủ lâm thời) do cụ Hồ Chí Minh làm Chủ tịch.

Ngay sau Đại hội, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư kêu gọi đồng bào, các đoàn thể cứu quốc, các cán bộ và chiến sĩ: “Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc ta đã đến. Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy đem sức ta mà tự giải phóng cho ta”. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhân dân cả nước đã đồng loạt đứng dậy, tiến hành cuộc khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám.

Ở Bắc Giang lúc này tình hình rất khẩn trương. Sau khi phát xít Nhật đầu hàng quân Đồng minh, Tỉnh trưởng Bắc Giang Nguyễn Ngọc Đĩnh một mặt bắn tin xin liên lạc với Việt Minh, mặt khác lại âm mưu giao chính quyền cho bọn Đại Việt.

Nắm được kế hoạch Tỉnh trưởng Bắc Giang sẽ trao chính quyền tỉnh cho bọn Đại Việt vào sáng ngày 18 tháng 8 năm 1945, ngay tối 17 tháng 8, cơ sở ở thị xã Phủ Lạng Thương đã kịp thời báo cho cán bộ của ta ở Song Khê. Khoảng 10 giờ đêm, đồng chí Hồ Công Dự và một số đồng chí khác trên đường đi dự hội nghị do Tỉnh ủy triệu tập tại Yên Lý (Yên Thế) nhận được tin, ngay lập tức trở về Song Khê. Tại đây, hàng trăm quần chúng và tự vệ đã tập trung để chờ lệnh hành động.

Mặc dù chưa nhận được lệnh tổng khởi nghĩa, nhưng các đồng chí lãnh đạo địa phương căn cứ vào Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” ngày 12 tháng 3 năm 1945 của Ban Thường vụ Trung ương đã không chần chừ, do dự, chớp thời cơ khởi nghĩa giành chính quyền tỉnh.

Ngay đêm 17 tháng 8, đồng chí Hồ Công Dự đã nhanh chóng triệu tập một cuộc họp cán bộ chủ chốt hai huyện Việt Yên, Yên Dũng tại đình Song Khê quyết định khởi nghĩa giành chính quyền tỉnh trước khi Tỉnh trưởng Bắc Giang và bọn Đại Việt hành động. Hội nghị đề ra kế hoạch: Chọn một số tự vệ cùng 2 đồng chí Hồ Công Dự, Ninh Văn Phan đột nhập vào dinh tỉnh trưởng, bắt Tỉnh trưởng Nguyễn Ngọc Đĩnh đầu hàng; huy động các đội tự vệ mai phục bên hữu ngạn sông Thương sẵn sàng chiến đấu khi cần thiết; huy động quần chúng bên hữu ngạn sông Thương biểu tình thị uy để uy hiếp địch; gửi thư báo cho các đồng chí Nguyễn Thanh Bình, Nguyễn Trọng Tỉnh, Hà Thị Quế nhanh chóng đem quân về tiếp viện đề phòng có xung đột vũ trang; trung lập bọn Nhật.

Khoảng 4 giờ sáng ngày 18 tháng 8 năm 1945, hai đồng chí Hồ Công Dự và Ninh Văn Phan dẫn đầu một đội tự vệ khoảng 6, 7 người được trang bị vũ khí xuất phát từ đình Song Khê đột nhập vào dinh tỉnh trưởng lúc 6 giờ sáng. Vốn đã hoang mang lại ở vào một tình thế hoàn toàn bất ngờ không thể chống cự. Tỉnh trưởng Nguyễn Ngọc Đĩnh buổi phải đầu hàng, nộp vũ khí và đích thân gọi chánh bảo an sang dinh tỉnh trưởng nhận lệnh đầu hàng Việt Minh. Chánh bảo an được lệnh, sang ngay dinh tỉnh trưởng. Sau khi nghe đồng chí Hồ Công Dự thuyết phục, hắn xin quy thuận, giao toàn bộ vũ khí và trại bảo an binh cho ta. Ta cử ngay lực lượng chiếm trại bảo an binh, thu gần 200 khẩu súng. Viên chánh bảo an và số đông anh em binh lính xin gia nhập lực lượng vũ trang cách mạng. Lúc đó là 7 giờ sáng. Cờ đỏ sao vàng phấp phới tung bay trên dinh tỉnh trưởng và trại bảo an binh. Ta ra lệnh cho Nguyễn Ngọc Đĩnh gọi điện thoại báo cho tên chỉ huy quân đội Nhật ở Bắc Giang biết tin Việt Minh đã khởi nghĩa chiếm thị xã Phủ Lạng Thương và yêu cầu quân Nhật phải điều đình ngay với Việt Minh. Tình thế lúc này làm cho bọn Nhật không dám từ chối và phải ngồi vào bàn hội nghị chấp nhận những điều kiện do Việt Minh đưa ra: Việt Minh hoàn toàn làm chủ tỉnh Bắc Giang, giữ gìn trật tự an ninh trong tỉnh; quân Nhật đóng ở các nơi trong tỉnh phải rút về tập trung tại Cầu Lồ (Lục Ngạn) và Phủ Lạng Thương, không được mang vũ khí ra phố, không được vận chuyển thóc đi nơi khác.

Đình Xuân Biều, xã Xuân Cẩm - nơi diễn ra cuộc khởi nghĩa giành chính quyền cấp cơ sở đầu tiên của tỉnh Bắc Giang (cũ), ngày 12-3-1945

Trong khi ta đang điều đình với Nhật, lực lượng tự vệ và quần chúng Nhân dân các phủ huyện Lạng Giang, Việt Yên, Yên Thế, Yên Dũng, Hiệp Hòa từ các ngả đường tiến vào thị xã tuần hành thị uy. Cờ đỏ sao vàng, biểu ngữ tràn ngập các ngả đường. Bộ máy chính quyền tay sai địch đã hoàn toàn bị đập tan. Khởi nghĩa giành chính quyền ở tỉnh Bắc Giang đã hoàn toàn thắng lợi.

Tỉnh Bắc Giang là một trong những bốn  tỉnh đầu tiên khởi nghĩa giành được chính quyền cấp tỉnh vào ngày 18 tháng 8 năm 1945 tại thị xã Phủ Lạng Thương.

Ở Bắc Ninh, thực hiện chủ trương của Trung ương và Thư kêu gọi Tổng khởi nghĩa của Bác Hồ, ngày 18/8/1945, tỉnh Bắc Ninh ban hành lệnh khởi nghĩa giành chính quyền.

Ngày 19/8/1945, trong khi cuộc khởi nghĩa diễn ra ở thủ đô Hà Nội thì bọn Đại Việt quốc gia liên minh cùng bọn phản động ở tỉnh lỵ Bắc Ninh tổ chức mít tinh ở sân vận động Suối Hoa (Thị Cầu) để tung hô chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim - tay sai của phát xít Nhật, đồng thời tranh chấp quần chúng với Việt Minh.

Biết trước mưu đồ của bọn phản động, sáng ngày 19/8/1945, Bắc Ninh huy động hàng nghìn quần chúng, đội ngũ chỉnh tề tiến về sân vận động Suối Hoa. Đến trước kỳ đài (do bọn Đại Việt dựng), mọi người hô vang “Ủng hộ Việt Minh”, “Việt Minh muôn năm”. Sau tiếng súng, một thanh niên và hai tự vệ có vũ khí cùng nhảy lên kỳ đài giật cờ quẻ ly, kéo cờ đỏ sao vàng năm cánh lên. Đồng chí An Đình Họa đứng đầu Việt Minh khu vực Thị Cầu, Đáp Cầu lên diễn thuyết, giới thiệu tóm tắt chương trình cứu nước của Mặt trận Việt Minh, kêu gọi quần chúng tham gia vào đội quân khởi nghĩa, giành chính quyền.

Âm mưu của bọn phản động đã bị đập tan, uy tín của Mặt trận Việt Minh lan tỏa trong khu vực Thị Cầu, Đáp Cầu, tỉnh lỵ Bắc Ninh và các vùng phụ cận. Chính quyền tay sai của phát xít Nhật hoang mang. Ban cán sự Đảng tỉnh Bắc Ninh, đứng đầu là đồng chí Trần Đình Nam, đã quyết định gấp rút tiến hành giành chính quyền ở tỉnh. Ngày 19/8/1945, 400 tự vệ trang bị vũ khí thô sơ tập trung tại đình Long Khám (Tiên Du). Theo kế hoạch, sáng ngày 20/8/1945, từ đình Long Khám 400 tự vệ được phiên chế thành tiểu đội, trung đội, đại đội tiến về tỉnh lỵ Bắc Ninh. Tại Đáp Cầu, Thị Cầu, các xã, các làng xung quanh tỉnh lỵ, quần chúng cùng tự vệ xuống đường hòa vào dòng người từ đường 16, 18, 38 và quốc lộ 1A. Đội ngũ trùng trùng điệp điệp, cờ đỏ sao vàng rợp trời tiến vào công sở ngụy quyền, tay sai của phát xít Nhật ở huyện lỵ Võ Giàng, trại bảo an binh, thành Bắc Ninh.

Chiều ngày 20/8/1945, đại diện quân Nhật đóng trong thành Bắc Ninh đã gặp chỉ huy quân khởi nghĩa xin giao thành cho cách mạng. Quân đội Nhật được về đóng trại lính ở Đáp Cầu, đợi quân Đồng minh vào giải giáp. Các công sở như cơ quan tỉnh trưởng, trại lính bảo an, sở cẩm, ngân khố, bưu điện… quân khởi nghĩa đều chiếm giữ. Đêm 20/8/1945, Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh thành lập. Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở tỉnh lỵ Bắc Ninh đã nổ ra kịp thời bằng bạo lực cách mạng và thành công tốt đẹp.

Trong thời gian từ ngày 01/6 đến ngày 22/8/1945, khởi nghĩa giành chính quyền ở Bắc Ninh, Bắc Giang đã được tiến hành nhanh gọn, thành công rực rỡ: Hiệp Hòa (1/6), Việt Yên (26/6), Yên Thế (18/7), Lục Ngạn (18/7), Yên Dũng (20/7), Tiên Du (17/8), Từ Sơn (18/8), Yên Phong (19/8), Lạng Giang (19/8), Gia Lương (20/8), Thuận Thành (21/8).

Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở tỉnh Bắc Ninh thắng lợi đã đập tan ách thống trị của thực dân Pháp ngót một trăm năm, chế độ phong kiến hàng nghìn năm. Chính quyền dân chủ nhân dân được thành lập. Với thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nhân dân toàn tỉnh cùng với nhân dân cả nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Mỗi người dân trong tỉnh từ người nô lệ trở thành người chủ đất nước, làm chủ vận mệnh của mình.

Thắng lợi vẻ vang đó do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan mang lại. Đó là sự chỉ đạo kịp thời của Trung ương Đảng và Xứ ủy Bắc Kỳ. Đó là truyền thống văn hiến, yêu nước của quê hương. Đó là tài năng lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng bộ 2 tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang. Đội ngũ đảng viên của Đảng bộ được tôi luyện trong lò lửa đấu tranh cách mạng, trong lao tù đế quốc đã dũng cảm hi sinh, tuyệt đối trung thành với lý tưởng cách mạng, nhạy bén, sáng tạo trong hành động cách mạng. Trong 15 năm kể từ khi có Đảng Cộng sản lãnh đạo, Đảng bộ tỉnh lãnh đạo và tổ chức nhân dân đấu tranh giành chính quyền, nhiều chiến sĩ cộng sản Bắc Ninh, Bắc Giang đã hi sinh. Đó là: Đồng chí Phạm Văn Chất - Bí thư Tỉnh ủy; đồng chí Hồ Ngọc Lân - Ủy viên Ban Tỉnh ủy; đồng chí Ngô Gia Tự - một trong những người sáng lập Đảng ta; đồng chí Nguyễn Văn Cừ - Tổng Bí thư của Đảng và còn biết bao đồng chí khác.

Trải qua các quá trình lịch sử với nhiều lần chia tách và sáp nhập, ngày 01/7/2025, tỉnh Bắc Ninh mới đi vào hoạt động trên cơ sở sáp nhập với tỉnh Bắc Giang. Với truyền thống cách mạng, ý chí và tinh thần đại đoàn kết, sự quan tâm, lãnh đạo, chỉ đạo của Trung ương, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh Bắc Ninh các thời kỳ đã phát huy truyền thống đoàn kết, năng động, sáng tạo, nỗ lực, cố gắng, chung sức, đồng lòng, cùng nhau vượt qua khó khăn, thách thức, tập trung mọi nguồn lực, xây dựng tỉnh Bắc Ninh ngày càng phát triển vượt bậc, đạt nhiều thành tựu trên các lĩnh vực. Từ tỉnh nông nghiệp, đời sống nhân dân còn gặp nhiều khó khăn, đến nay đã trở thành tỉnh có quy mô nên kinh tế đứng thứ 5 toàn quốc.

Trong thời gian tới, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân các dân tộc trong tỉnh Bắc Ninh tiếp tục phát huy truyền thống lịch sử Cách mạng Tháng Tám mùa Thu năm 1945 và những thành tựu đạt được thời kỳ đổi mới, coi đó là hành trang trong quá trình hội nhập và phát triển của tỉnh Bắc Ninh (mới) để thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh nhiệm kỳ 2025-2030, góp phần phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam, kỷ nguyên phát triển, kỷ nguyên giàu mạnh dưới sự lãnh đạo, cầm quyền của Đảng Cộng sản, xây dựng thành công nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa, dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, sánh vai với các cường quốc năm châu.

Nguồn: bacninh.dcs.vn