Chùa Vĩnh Nghiêm Bắc Giang là ngôi chùa lớn của thiền phái Trúc Lâm, mang đậm bản sắc dân tộc và được coi là Trường Đại học Phật giáo đầu tiên của nước ta. Chùa được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Chùa Vĩnh Nghiêm nhìn từ trên cao. Ảnh: VOV

Chùa Vĩnh Nghiêm (còn gọi là chùa Đức La) là một trong những ngôi chùa cổ nhất và có giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật đặc sắc nhất ở Việt Nam, tọa lạc tại làng Đức La, xã Trí Yên, thành phố Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang, nay thuộc phường Tân An, tỉnh Bắc Ninh, Việt Nam. 

Chùa Vĩnh Nghiêm được xây dựng từ thời Lý, đến thế kỷ XIII được Phật hoàng Trần Nhân Tông tu bổ và xây dựng thành trung tâm Phật giáo quan trọng của Thiền phái Trúc Lâm. Trải qua hơn 700 năm lịch sử, chùa Vĩnh Nghiêm vẫn giữ nguyên được vẻ đẹp cổ kính, uy nghiêm.

Ngôi cổ tự này tọa lạc nơi hợp lưu của sông Lục Nam và sông Thương, thuộc vùng cửa ngõ ra vào núi Yên Tử. Phía trước chùa là ngã ba sông giao giữa hai con sông này, phía sau là núi Cô Tiên. Bên kia sông là vương phủ của Trần Hưng Đạo và đền Kiếp Bạc.

Với vị trí địa lý đắc địa và được bao quanh bởi sông nước hữu tình cùng núi non hùng vĩ, chùa Vĩnh Nghiêm nhờ đó cũng mang vẻ đẹp thiên nhiên thơ mộng và thanh bình. Trong tấm bia được dựng vào năm Hoàng Định thứ 7 (năm 1606) hiện còn lưu giữ ở chùa, viết rằng: “Chùa Vĩnh Nghiêm không chỉ là một ngôi chùa mà còn là một danh lam xây dựng, một khu cảnh trí thiên nhiên tươi đẹp của vùng Kinh Bắc. Nơi đây trang nghiêm rực rỡ, non cao ngàn dặm, trùng trùng điệp điệp vây quanh thành hình cái nong, chùa ở chỗ con sông sóng nước dạt dào mênh mông, quanh co uốn lượn chầu về như dải lụa đào. Đây là danh lam đứng đầu thiên hạ”.

Chùa Vĩnh Nghiêm được coi là chốn tổ của Thiền phái Trúc Lâm, Trường Đại học Phật giáo đầu tiên ở Việt Nam. Ảnh: Internet.

Kiến trúc chùa Vĩnh Nghiêm Bắc Giang được kết hợp hài hòa giữa các yếu tố truyền thống và hiện đại. Các công trình kiến trúc trong chùa đều được xây dựng theo lối kiến trúc cổ truyền của Việt Nam với các mái ngói cong vút được chạm trổ tinh xảo. Song song với đó, chùa cũng được trang bị các tiện nghi hiện đại nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan và chiêm bái của người dân.

Có thể nói, chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Giang là một ví dụ xuất sắc về kiến trúc cổ điển của Việt Nam. Với diện tích rộng khoảng 1 ha và nằm trong khuôn viên được bao quanh bởi lũy tre dày đặc, không gian chùa luôn mang lại cảm giác yên tĩnh và thanh bình.

Một số điểm nhấn kiến trúc độc đáo của chùa Vĩnh Nghiêm có thể kể đến như Cổng tam quan được xây dựng theo lối kiến trúc cổ truyền với ba cửa vòm lớn. Trên cổng tam quan có đắp nổi các hình tượng Phật giáo thể hiện sự uy nghiêm, trang trọng của ngôi chùa. Vào trong sân chùa, du khách sẽ bắt gặp một tấm bia đá lớn có 6 mặt được dựng vào năm Hoằng Định thứ 7 (tức năm 1606) nhằm ghi lại việc trùng tu chùa vào năm đó. Đối diện với tấm bia cổ là vườn tháp mộ - nơi an nghỉ của năm vị tổ sư: Phù Lãng Trung pháp (hiệu Sa môn), Thông Duệ ứng Duyên, Thanh Quý, Tịnh Phương Sa môn, Thanh Hanh.

Kiến trúc chùa được xây dựng trên một trục theo hướng đông nam gồm 4 khối chính: Khối thứ nhất gồm Bái đường, nhà Thiêu hương và Thượng điện; Khối thứ hai là nhà Tổ đệ nhất thờ Tổ Hương Vân Trần Nhân Tông; Khối thứ ba là gác chuông cao 2 tầng 8 mái và có treo một quả chuông lớn; Khối thứ tư là nhà Tổ đệ nhị thờ Tổ Pháp Loa cùng các vị tổ sư của Thiền phái Trúc Lâm và được xây dựng theo lối kiến trúc chữ "Đinh". Tòa nhà có niên đại muộn nhất ở chùa là hai dãy nhà Tả vu và Hữu vu thì cũng thuộc triều Nguyễn. Còn lại hầu hết vẫn được nguyên kiến trúc và vật liệu thời Lý, Trần. Ngay sân chùa, cây hoa Nhập nhân thơm một cách lạ lùng cũng có tuổi thọ tới 500 năm.

Chùa Vĩnh Nghiêm là một trong những ngôi chùa cổ nhất và có giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật đặc sắc nhất ở Việt Nam. Kiến trúc chùa có quy mô lớn, bề thế, uy nghi, thể hiện sự hưng thịnh của Phật giáo thời Trần.

Một giá trị khác của chùa Vĩnh Nghiêm là Kho mộc bản. Đây là một trong những di sản văn hóa vô giá của Việt Nam. Kho mộc bản gồm 3.050 bản ván gỗ khắc chữ Hán và Nôm được chế tác trong khoảng thời gian từ thế kỉ XVII đến đầu thế kỷ XX. Nội dung của kho mộc bản bao gồm các bộ kinh Phật, sách luật giới nhà Phật, sách hướng dẫn chữa bệnh bằng các bài thuốc dân gian.

Các bản mộc bản được khắc chữ rất sắc nét, tinh xảo, thể hiện trình độ cao của nghệ thuật khắc chữ Việt Nam thời xưa. Về kinh Phật có hai bộ kinh là Đại phương quảng Phật Hoa nghiêm kinh (cả phần kinh và phần chú giải) và A Di Đà kinh. Đây là 2 bộ kinh chủ yếu dùng trong Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Về luật giới Phật có: Đại thừa chỉ quán, Tỳ khâu ni giới, Sa di ni giới kinh. Ba quyển này là giới luật tu và thiền cho các tăng ni của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Lễ rước Bài vị Tam Tổ Trúc Lâm từ chùa Vĩnh Nghiêm, huyện Yên Dũng lên chùa Thượng Tây Yên Tử, huyện Sơn Động
được tỉnh Bắc Giang tổ chức hàng năm trong Tuần Văn hóa - Du lịch tỉnh.

Ngoài giá trị lịch sử và tôn giáo, kho mộc bản còn là một kho tàng văn hóa độc đáo với nhiều tác phẩm văn học và nghệ thuật quý giá như Thần du Tây phương ký, Tây phương mỹ nhân truyện và Yên Tử nhật trình - Thiền tông bản hạnh. Những tác phẩm này phản ánh hình ảnh sống động của đời sống văn hóa và tôn giáo của người Việt trong nhiều lĩnh vực.

Song song với đó, kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm cũng chứa đựng nhiều sách luật giới nhà Phật, phản ánh sự phát triển của luật giới Phật giáo Việt Nam. Các sách luật này quy định về cách thức tu hành của các tăng đồ Phật giáo, góp phần bảo tồn và phát triển Phật giáo Việt Nam.

Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm diễn ra vào ngày 14 tháng 2 âm lịch hàng năm. Du khách và người dân sẽ được tham gia vào một trải nghiệm tâm linh và văn hóa tuyệt vời. Lễ hội này vừa là một sự kiện tôn nghiêm vừa là một ngày hội sôi động, quy tụ nhiều hoạt động văn hóa và giải trí thu hút đông đảo phật tử, tăng ni và cả khách du lịch gần xa. Các hoạt động truyền thống như lễ rước kiệu của ba làng La Thượng, La Trung và La Hạ, việc chuẩn bị các mâm cỗ tại từng làng đều tạo nên không khí sôi động và phấn khích.

Bên cạnh đó, hàng năm, tỉnh Bắc Giang cũng tổ chức lễ rước Bài vị Tam Tổ Trúc Lâm từ chùa Vĩnh Nghiêm, huyện Yên Dũng lên chùa Thượng Tây Yên Tử, huyện Sơn Động. Đây là một trong những hoạt động quan trọng trong Tuần Văn hóa - Du lịch tỉnh.

Lễ rước bài vị Tam Tổ Trúc Lâm gồm: Tổ đệ nhất Phái Trúc Lâm là Thượng hoàng, Thiền sư Trần Nhân Tông (1258-1308); Tổ đệ nhị Phái Trúc Lâm là Thiền sư Pháp Loa (1284-1330); Tổ đệ tam Phái Trúc Lâm là Thiền sư Huyền Quang (1254-1334) từ chùa Vĩnh Nghiêm, huyện Yên Dũng lên chùa Hạ, Tây Yên Tử. Lễ rước mang ý nghĩa chuyến hành hương mùa xuân hướng về vùng đất thiêng Yên Tử.

Với những giá trị lịch sử và văn hóa, chùa Vĩnh Nghiêm được Nhà nước xếp hạng là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 1964. Tiếp theo đó, năm 2015, lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm được Nhà nước công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia./.